Efez. Starożytna potęga.

Efez, jedno z najlepiej zachowanych starożytnych miast na całym wybrzeżu Morza Sródziemnego, potężne miasto z setkami tysięcy mieszkańców i biblioteka rywalizująca z tymi z Aleksandrii i Pergamonu – był naszym głównym celem ostatniego dnia jazdy w kierunku płd-zach. wybrzeża Turcji.

0

Efez, jedno z najlepiej zachowanych starożytnych miast na całym wybrzeżu Morza Sródziemnego, potężne miasto z setkami tysięcy mieszkańców i biblioteka rywalizująca z tymi z Aleksandrii i Pergamonu – był naszym głównym celem ostatniego dnia jazdy w kierunku płd-zach. wybrzeża Turcji.

Tour de Europe 2013, dzień 11 (poprzedni wpis z trasy: Izmir, meczety i bazar w dzielnicy Kemeralti). Pierwotny plan ostatniego dnia podróży do Turcji zakładał szybki wyjazd z Izmiru i zwiedzanie ruin czterech dużych starożytnych miast: Efezu, Priene, Miletu i Didymy. Ale starożytny Efez i położony tuż obok współczesny Selçuk okazały się tak przepełnione miejscami wartymi zobaczenia, że z reszty planów zrezygnowaliśmy. Tym samym na Selçuk i Efez mieliśmy cały dzień.

Nie ma oczywiście dokładnych danych, kiedy Efez został założony. Krążą legendy o tym fakcie (m.in. że Efez założył Androklos, syn króla Aten, albo że Efez założyły Amazonki). Wg różnych badań, miasto powstało w okresie XIV – XI w. p.n.e. u ujścia rzeki, co sprawiało, że szybko stało się ważnym portem i ośrodkiem handlowym. W VI w. p.n.e. przez historię miasta przewinął się słynny król Krezus, który zdobył Efez i miasto musiało mu płacić wysoką daninę. Bogactwa Krezusa, zgromadzone tym sposobem z różnych źródeł stały się słynne, a z czasem wręcz przysłowiowe. Tenże Krezus zbudował tu słynną świątynię Artemidy, uznaną później za jeden z cudów starożytnego świata.

Efez, stragany przed wejściem
Efez, stragany przed wejściem
Efez, stragany przed wejściem
Efez, stragany przed wejściem
Efez, w kolejce do kasy
Efez, w kolejce do kasy

Po śmierci Aleksandra Wielkiego miastem rządził jeden z jego byłych dowódców wojskowych, Lysimachus, ten sam, który pojawił się już w naszych historiach o Alexandrii Troas i Pergamonie. Tenże Lysimachus jako pierwszy zareagował na pogarszające się warunki położenia Efezu (zamulanie portu) i przeniósł miasto w innym miejscu, zmieniając także jego nazwę na Arsineia (przetrwała ledwie kilkadziesiąt lat). Będąc częścią królestwa Pergamonu, Efez przeszedł we władanie Rzymian w II w. p.n.e.

Bardzo szybko do Efezu dotarło chrześcijaństwo (jego śladami zwiedzaliśmy Selçuk, co opiszemy w osobnym wpisie), często bywał tu św.Paweł, a św.Jan był biskupem miejscowego kościoła, jednego z Siedmiu Kościołów Apokalipsy. Wedle nie do końca potwierdzonych historii, św.Jan sprowadził do Efezu Maryję, matkę Jezusa, gdzie żyła ona w skromnym domku – ten dom (zwany dziś Meryemana) także zwiedzimy. Sw.Jan wreszcie został umarł i został pochowany w Efezie. W 381 r. chrześcijaństwo stało się obowiązującą religią, a świątynię Artemidy zamknięto. W 431 r. w Efezie odbyło się ważne wydarzenie w dziejach chrześcijaństwa – III sobór powszechny, na którym potwierdzono należny Maryi tytuł Bogurodzicy.

Efez, ruiny kościoła Maryi Matki Bożej
Efez, ruiny kościoła Maryi Matki Bożej
Efez, ruiny kościoła Maryi Matki Bożej
Efez, ruiny kościoła Maryi Matki Bożej
Efez, ruiny kościoła Maryi Matki Bożej
Efez, ruiny kościoła Maryi Matki Bożej

Ciągłe stopniowe zamulanie ujścia rzeki oraz ustawiczne, niszczące miasto najazdy spowodowały, że Efez tracił na znaczeniu, będąc odcinanym od głównego swojego atutu – dojścia do morza. Ostatecznie w VI w. większość mieszkańców wyniosła się na pobliskie wzgórze, zakładając nowe miasto – dziś zwane Selçuk. Pozostali tworzyli małą wioskę Efez, którą w 1090 r. zdobyli po raz pierwszy Turcy. Miasto ostatecznie opuszczono w XV wieku.

Dzisiejsze ruiny Efezu znajdują się ok.3 km na zachód od centrum Selçuku, dojazd jest świetnie oznakowany i nie sposób do Efezu nie trafić. Główne wejście dla turystów znajduje się od strony dawnego portu, znajduje się tu duży parking samochodowy (płatny niezależnie od biletów wstępu do ruin: 8 TL). Za parkingiem znajdują się kasy, bilet wstępu kosztował w sierpniu 2013 r. 25 TL (dzieci do lat 12 – bezpłatnie), dodatkowe bilety dotyczyły muzeum i części zakrytych ekspozycji (rzymskich willi) i kosztowały 15 TL – nie zdecydowaliśmy się na nie. Przed kasami znajdują się stragany z pamiątkami i napojami – uprzedzamy, to naprawdę ostatnia chwila by odpowiednio zaopatrzyć się w wodę – na całym terenie nie ma potem ani jednego stoiska z napojami i… choćby skrawka cienia. A słońce w Turcji naprawdę daje się we znaki, szczególnie w sezonie wakacyjnym. Pamiętajcie, że zwiedzanie Efezu trwa kilka godzin (nam zajęło prawie 3 h, bez dodatkowo płatnych ekspozycji).

Efez, w tle Wielki Teatr
Efez, w tle Wielki Teatr
Efez, Droga Portowa, w tle Wielki Teatr
Efez, Droga Portowa, w tle Wielki Teatr
Efez, Wielki Teatr
Efez, Wielki Teatr
Efez, Droga Portowa widziana z widowni Wielkiego Teatru
Efez, Droga Portowa widziana z widowni Wielkiego Teatru

Efez zwiedzaliśmy zgodnie z nabytym chwilę wcześniej polskojęzycznym przewodnikiem (nie był tani, ale był). Nie będziemy opisywać całej trasy i wszystkich widzianych obiektów – to byłaby całkiem spora książeczka. Opiszemy i pokażemy na zdjęciach najważniejsze atrakcje Efezu, wierzcie nam, ich też jest duża ilość – opiszemy je w kolejności zwiedzania.

Kościół Maryi Matki Bożej, wybudowany pierwotnie jako bazylika, siedziba biskupów Efezu, w II w. n.e. To właśnie ten kościół gościł III Synod Powszechny w 431 r. Był ogromną budowlą, o różnych wymiarach w różnych etapach rozbudowy, ostatnie jego wymiary to 145 x 30 m (ale wcześniej podawane są wymiary nawet do 260 m długości).

Droga portowa, odbudowana przez cesarza Arkadiusza (przełom V / VI w.), prowadziła z portu do wielkiego teatru. Ulicę oświetlały z obu stron rzędy pochodni, a otaczały ją sklepy i stragany. Stojąc na wysokich stopniach widowni teatru łatwo sobie wyobrazić tę niezwykle widowiskową drogę w czasach świetności Efezu.

Wielki Teatr, będący naprawdę wielkim. Jego budowa rozpoczęła się w III w. p.n.e. (jeszcze za czasów Lysimachusa), ale „zamieszanych” w nią było co najmniej kilku kolejnych cesarzy rzymskich, m.in. Klaudiusz, Trajan i Neron. Marmurowy teatr ma kształt półkola o promieniu przekraczającym 150 m (!) i mieścił aż 24 tysiące widzów, będąc jednym z największych teatrów na całym wybrzeżu.

Ulica Marmurowa, pierwotnie główna ulica Efezu, z której dziś można podziwiać niewielki odcinek, łączący Wielki Teatr z Biblioteką Celsusa. Odcinek ten, wykładany marmurem, odnowiono w V w. Pierwotnie Ulica Marmurowa miała aż 4 km długości, prowadząc aż do świątyni Artemidy (dziś leżącej poza terenem zwiedzania ruin Efezu). Po obu jej stronach stały 8-metrowe kolumny, ozdabiane freskami. Mniej więcej w połowie długości ulicy warto odszukać odrysowaną w marmurze ludzką stopę – uznaje się, że była ona reklamą pobliskiego domu publicznego (kierowała do niego).

Efez, Ulica Marmurowa
Efez, Ulica Marmurowa
Efez, Agora handlowa obok Ulicy Marmurowej
Efez, Agora handlowa obok Ulicy Marmurowej
Efez, Brama Mazeusa i Mitridiusza pomiędzy Agorą a Biblioteką Celsusa
Efez, Brama Mazeusa i Mitridiusza pomiędzy Agorą a Biblioteką Celsusa

Idąc Ulicą Marmurową w kierunku Biblioteki Celsusa, po prawej stronie mijamy Agorę Handlową, plac o wymiarach 110 x 110 m. Niektóre ślady wskazują na czasy cesarza Nerona (połowa I w. n.e.). Otaczały ją stoy (zadaszone rzędy kolumn, chroniące przed deszczem i słońcem), których resztki widoczne są do dziś, szczególnie dobrze z wyższych rzędów widowni Wielkiego Teatru. Agora połączona jest z Biblioteką Celsusa bramą, zwaną dziś Bramą Mazeusa i Mitridiusza (ku pamięci dwóch niewolników, którzy zbudowali bramę ku czci cesarza Augusta (przełom I w. p.n.e. – I w. n.e.) i jego rodziny).

Na końcu Ulicy Marmurowej docieramy w końcu do Biblioteki Celsusa, z pewnością najbardziej rozpoznawalnej budowli w całym Efezie, wybudowanej na początku II w. przez rzymskiego konsula ku pamięci własnego ojca, Celsusa. Tu też Celsusa pochowano, w krypcie w podziemiach. Biblioteka zawierała zbiory ok.12 tys. zwojów, umieszczone w specjalnie wybudowanej sali ze specjalną konstrukcją ścian. W niszach ścian przedniej fasady umieszczono posągi, symbolizujące cztery cnoty: mądrość, dzielność, myśl i wiedzę. Dziś stoją w Efezie ich kopie (oryginały znajdują się w muzeum we Wiedniu). Fasada jest jedyną ocalałą po pożarze z 260 r. częścią budynku biblioteki.

Efez, Biblioteka Celsusa
Efez, Biblioteka Celsusa
Efez, Biblioteka Celsusa
Efez, Biblioteka Celsusa
Efez, Biblioteka Celsusa
Efez, Biblioteka Celsusa

Skręcamy w lewo, w Drogę Kuretów (zwana też czasem Kuracyjną), prowadzącą od Biblioteki Celsusa do Odeonu, inaczej zwanego Małym Teatrem, znajdującego się na drugim końcu dzisiejszych ruin Efezu. Droga ta, tak jak i Ulica Marmurowa, miała własny system kanalizacyjny. Drogą tą podążała do świątyni Artemidy procesja kapłanów ze świętym ogniem.

Przy Drodze Kuretów znajduje się pozostała część ważnych budowli Efezu. Jako pierwsze mijamy męskie latryny i łaźnie Scholastyki (termy) – obie pochodzące z I wieku. Laźnie były trzypiętrowe i miały własny system centralnego ogrzewania (!), noszą imię kobiety, która odbudowała je w IV wieku.

Efez, Droga Kuretów, widok spod Biblioteki Celsusa
Efez, Droga Kuretów, widok spod Biblioteki Celsusa
Efez, ruiny latryn
Efez, ruiny latryn
Efez, Brama Hadriana
Efez, Brama Hadriana

Niewielka świątynia Hadriana, zbudowana została w II w. na cześć cesarza rzymskiego Hadriana przez Vediusa Antoninusa Sabinusa. Około 300 r. dodano do niej posągi czterech rzymskich cesarzy: Dioklecjana, Konstancjusza, Maksymiana i Galeriusza. Fontanna Trajana, wybudowana na początku II w. na cześć Artemidy i cesarza Trajana, wysoka na prawie 10 m, miała dwie kondygnacje. Z trzech stron ściany otaczały wybudowaną w środku fontannę i basen, pośrodku którego stał naturalnej wielkości posąg Trajana z kulą ziemską u stóp. Niewielkie części posągu znaleziono i znajdują się one w miejscowym muzeum.

Brama Heraklesa wybudowana na Drodze Kuretów pod koniec IV w., miała na celu niedopuszczenie do wjazdu do miasta dużych pojazdów (była wąska). Jydnym z jej elementów była rzeźba Nike Zwycięskiej, która to rzeźba (a w zasadzie jeden z jej elementów) stała się pierwowzorem logo firmy… Nike. Dziś brama jest popularnym miejscem fotografowania dla zwiedzających Efez turystów. Dalej przy Drodze Kuretów znajduje się pomnik Memmiusa z I w. n.e., wybudowany dla uczczenia budowniczego efeskiego akweduktu. Zaraz po wybudowaniu pomnika, dobudowano przed nim fontannę. Pomnik jest bogato zdobiony rzeźbami.

Efez, świątynia Hadriana
Efez, świątynia Hadriana
Efez, rzeźbione elementy świątyni Hadriana
Efez, rzeźbione elementy świątyni Hadriana
Efez, rzeźbione elementy świątyni Hadriana
Efez, rzeźbione elementy świątyni Hadriana
Efez, fontanna Trajana
Efez, fontanna Trajana
Efez, Brama Heraklesa
Efez, Brama Heraklesa
Efez, rzeźba Nike przy bramie Heraklesa
Efez, rzeźba Nike przy bramie Heraklesa

Swiątynia Domicjana z I wieku, była jedną z największych w Efezie. Zbudowana na cześć cesarza Domicjana, zajmowała dwie kondygnacje, z których niższą wypełniały magazyny i sklepy, a sama świątynia była na tej górnej. Została prawie kompletnie zniszczona po zwycięstwie chrześcijaństwa. Obok znajdują się resztki fontanny Pollia, wybudowanej w pierwszej połowie I wieku na cześć Gajusa Sextiliusa Pollio przez jego pasierba. Pierwotnie miała wymiary 8 x 6,5 m i wysokość 6,5 m. Dziś pozostał z niej jeden zrekonstruowany łuk.

Prytnajeon, wybudowany za czasów Oktawiana Augusta (I w. n.e.), był siedzibą rady miejskiej. Na dziedzińcu przed budynkiem palił się święty ogień, pilnowany przez kapłanów. W środku znajdowały się miejskie urzędy oraz władze regionalne. Dzisiejszy odcinek Drogi Kuretów wieńczy Odeon, zwany też „małym teatrem” dla odróżnienia od Wielkiego Teatru. Widownia mieściła do 2000 widzów, a odbywały się tu niewielkie wydarzenia artystyczne i posiedzenia radnych miejskich.

Efez, świątynia Domicjana
Efez, świątynia Domicjana
Efez, ruiny fontanny Pollia
Efez, ruiny fontanny Pollia
Efez, ruiny Prytanejonu
Efez, ruiny Prytanejonu
Efez, Odeon (Mały Teatr)
Efez, Odeon (Mały Teatr)

Budynków na terenie dzisiejszych ruin Efezu odkryto o wiele więcej. Na turystycznej trasie opisane są te najważniejsze i najlepiej zachowane. Częściowo były schowane pod wielkim „namiotem” muzeum, do którego wstęp był dodatkowo płatny. Na terenie Efezu nadal trwają prace archeologiczne i wciąż odkrywane są nowe obiekty i ich fragmenty. Historia na terenie Efezu wciąż się pisze, co sprawia że warto tu wracać co czas jakiś – na pewno będzie trochę inaczej.

Zwiedzanie Efezu było częścią większej całości – zwiedzania atrakcji Selçuku (m.in. bazylika św.Jana, jaskinia Siedmiu Spiących, meczet Isa Bey, świątynia Artemidy). Z Efezu udaliśmy się do ostatniego zwiedzanego miejsca w Selçuku – domniemanego domu Maryi, w którym mieszkała ona po sprowadzeniu jej do Efezu przez św.Jana – dziś zwie się on Meryemana.

Pełna galeria zdjęć ze starożytnego Efezu znajduje się na osobnej stronie naszego bloga oraz na naszym facebookowym fanpage’u.

Jak bardzo przydatny jest dla Ciebie ten artykuł?

Kliknij na odpowiednią gwiazdkę i oceń treść

Dotychczasowa średnia ocena / 5. Ilość opinii:

Jeśli nasz artykuł jest dla Ciebie przydatny...

podziel się nim ze znajomymi 🙂

Dodaj komentarz

Please Login to comment
  Subscribe  
Powiadom o